Zachowek — komu przysługuje, ile wynosi i jak go obliczyć w 2026 roku

Zostałeś pominięty w testamencie albo cały majątek rodziców trafił do jednego z rodzeństwa jeszcze za ich życia? Prawo chroni najbliższych spadkodawcy przed całkowitym pominięciem — służy temu instytucja zachowku. Poniżej wyjaśniamy, komu przysługuje zachowek, ile wynosi i jak go obliczyć w 2026 roku. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Czym jest zachowek?

Zachowek to roszczenie pieniężne — a nie prawo do konkretnej rzeczy ze spadku. Osoba uprawniona nie przejmuje mieszkania czy samochodu, lecz może żądać zapłaty określonej sumy pieniędzy od spadkobiercy lub obdarowanego. Podstawą prawną jest art. 991 Kodeksu cywilnego (Dz.U.2026.795 t.j.). Idea jest prosta: spadkodawca może swobodnie rozporządzać majątkiem, ale prawo nie pozwala całkowicie pozbawić najbliższych udziału w spadku bez ważnej przyczyny.

Komu przysługuje zachowek?

Krąg uprawnionych jest zamknięty. Zachowek przysługuje: zstępnym spadkodawcy (dzieciom, a jeśli dziecko nie dożyło — wnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy — ale wyłącznie pod warunkiem, że w danej sytuacji byliby powołani do spadku z ustawy. Ważne: zachowek nie przysługuje rodzeństwu spadkodawcy ani byłemu małżonkowi po rozwodzie lub separacji.

Ile wynosi zachowek? 1/2 albo 2/3

Zgodnie z art. 991 § 1 KC zachowek wynosi połowę (1/2) wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Wyjątek: jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie (2/3) tego udziału.

Jak obliczyć zachowek — substrat zachowku

Podstawą obliczeń jest tzw. substrat zachowku. Ustala się go w kilku krokach: najpierw czysta wartość spadku (aktywa minus długi spadkowe, bez zapisów zwykłych i poleceń — art. 993 KC), następnie dolicza się określone darowizny i zapisy windykacyjne (art. 993–995 KC). Substrat mnoży się przez udział ustawowy uprawnionego oraz przez ułamek 1/2 lub 2/3. Na koniec odejmuje się wartość darowizn, które uprawniony sam już otrzymał od spadkodawcy (zaliczanych na poczet zachowku).

Przykład: spadkodawca zostawił majątek o czystej wartości 600.000 zł i dwoje dorosłych dzieci, ale w testamencie powołał tylko jedno. Pominięte dziecko przy dziedziczeniu ustawowym otrzymałoby 1/2 spadku. Jego zachowek to: 600.000 zł × 1/2 (udział) × 1/2 (ułamek zachowku) = 150.000 zł. Tyle może żądać od brata lub siostry, który odziedziczył całość.

Przedawnienie — masz tylko 5 lat

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat (art. 1007 KC). Termin liczy się różnie w zależności od tego, kogo pozywamy: wobec spadkobiercy — 5 lat od ogłoszenia testamentu; wobec osoby obdarowanej za życia spadkodawcy — 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci. Po upływie tego terminu druga strona może uchylić się od zapłaty, powołując się na przedawnienie. To jeden z najczęstszych błędów — zgłoszenie się po prawnika zbyt późno.

Kiedy zachowek się nie należy — i jak się bronić

Zachowek nie przysługuje osobie wydziedziczonej w testamencie z przyczyn wskazanych w art. 1008 KC (o ile spadkodawca podał przyczynę i wcześniej nie przebaczył), uznanej za niegodną dziedziczenia (art. 928 KC), która odrzuciła spadek lub zrzekła się dziedziczenia. Nowelizacja z 22 maja 2023 r. wzmocniła pozycję osób zobowiązanych do zapłaty: sąd może rozłożyć zachowek na raty, obniżyć go, a nawet — w wyjątkowych sytuacjach — oddalić powództwo na podstawie zasad współżycia społecznego (art. 5 KC), np. gdy uprawniony przez lata nie utrzymywał kontaktu ze spadkodawcą.

Sprawy o zachowek — adwokat Śląsk

Kancelaria Adwokatów i Radców Prawnych Wyląg prowadzi sprawy o zachowek po obu stronach sporu — zarówno dla osób dochodzących zapłaty, jak i dla broniących się przed roszczeniem. Pomagamy wyliczyć realną wysokość zachowku, przygotować wezwanie do zapłaty, prowadzić negocjacje, a gdy trzeba — złożyć pozew i reprezentować na rozprawie. Obsługujemy klientów z Tarnowskich Gór, Pszczyny, Katowic, Gliwic, Lublińca i Piekar Śląskich. Tel. 32 284 13 03, e-mail: sekretariat@kancelaria-wylag.com.

Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Obliczenie zachowku bywa skomplikowane — każda sprawa wymaga indywidualnej analizy.